Photodentro 928x90

Οι μορφές απόκρισης στα ψυχικά 'τραύματα' των προσφύγων, η αποτελεσματικότητα, η ποιότητα και η ουσία της στήριξης που προσφέρουν οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας στις διάφορες δομές φιλοξενίας προσφύγων, είναι από τα θέματα που απασχολούν καίρια την επιστημονική κοινότητα, ιδιαίτερα αυτή την περίοδο. Η Αναπτυξιακή Ψυχολόγος (PhD) Μαριαλένα Σεμιτέκολου*, στο κείμενό της που ακολουθεί, προτάσσει το βίωμα των προσφύγων στο 'εδώ και τώρα' της παραμονής τους στις δομές προσωρινής φιλοξενίας τους. Αναδεικνύει το «προσωρινό», ως κεντρικό στοιχείο στην καθημερινότητα των προσφύγων, σε μια ζωή, μέρα με την ημέρα, την οποία δεν περιγράφει αποκλειστικά και μόνο το τραύμα τους. Και δίνει χώρο και ένταση στη δική τους φωνή.

 

Elaiwnas1656-smΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΜΑΤΘΑΙΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ - www.intimenews.gr

Πόσο διαρκεί το προσωρινό;

Όποιος έρχεται σε καθημερινή επαφή με τους ανθρώπους του προσφυγικού πληθυσμού, με τη ζωή τους στον καταυλισμό, με το «εδώ και τώρα» της πραγματικότητας τους, έχει να αντιμετωπίσει ένα κεντρικό ερώτημα. Ένα ερώτημα που διατυπώνεται από τους ίδιους τους ανθρώπους τόσο συχνά και με τόσο πολλές -λεκτικές και μη λεκτικές- μορφές: «πόσο διαρκεί το προσωρινό; Επιπλέον, έχει να αναμετρηθεί με ένα στοίχημα: να εστιάσει όχι στο παθολογικό ούτε στο 'περιστατικό', αλλά στο ανθρώπινο, σε αυτό που θεωρούμε αυθορμήτως 'κανονικό', σε ό,τι, με δυο λόγια, υπηρετεί τη ζωή, δηλαδή στη δύναμη ή την αδυναμία που αναδεικνύει τη ζωή των ανθρώπων κι όχι αποκλειστικά το 'τραύμα' τους.

Ο τόπος

Απόκριση στα ψυχικά τραύματα των προσφύγων

* Η Μαριαλένα Σεμιτέκολου είναι Αναπτυξιακή Ψυχολόγος (PhD) και εργάστηκε για τα παιδικά χωριά SOS στην Ανοιχτή Δομή Φιλοξενίας Προσφύγων του Ελαιώνα. Το κείμενο αποτελεί την εισήγησή της στην ημερίδα που πραγματοποιήθηκε  στις 15 Δεκεμβρίου 2016, με γενικό τίτλο «Από την ενδυνάμωση του στελεχιακού δυναμικού στην  ενδυνάμωση και την προστασία προσφυγικού/ευάλωτου πληθυσμού», την οποία διοργάνωσε η Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης του Υπουργείου Μεταναστευτικής Πολιτικής ( Γενική Γραμματεία Υποδοχής). Η εισήγησή της εκεί αφορούσε τη διυποκειμενική επαφή ως μορφή ενδυνάμωσης επαγγελματιών και ωφελούμενων στο πεδίο, στον επιστημονικό διάλογο σχετικά με τις «Μορφές απόκρισης στα ψυχικά τραύματα των προσφύγων κατά την παραμονή στα Κέντρα Υποδοχής και Ταυτοποίησης και τις Δομές Προσωρινής Φιλοξενίας».

Επέλεξε να εστιάσει στο προσωπικό βίωμα των υποκειμένων όπως αυτό αναδεικνύεται στην καθημερινότητα της ζωής και της 'δράσης' τους στη δομή ανοιχτής φιλοξενίας του Ελαιώνα και στην ιδιαίτερη (τριαδική και ομαδική) συνθήκη της κλινικής "συνάντησης" μεταξύ ωφελουμένων και επαγγελματιών. Στόχος στην παρουσίαση της Μαριαλένας Σεμιτέκολου, το κείμενο της οποίας δημοσιεύεται σήμερα εδώ, ήταν η όσο το δυνατόν πληρέστερη μεταφορά του ίδιου του λόγου των προσφύγων και του πώς αντιλαμβάνονται οι ίδιοι τη 'δύναμη' και την 'αδυναμία' τους στο καθεστώς παρατεταμένης αναμονής που βιώνουν, ένα καθεστώς το οποίο προσκαλούνται από τους επαγγελματίες στο πεδίο να αξιοποιήσουν σε υποστηρικτικά πλαίσια διυποκειμενικότητας.

Θα ξεκινήσω με τον τόπο. Τον χώρο. Τον Ελαιώνα και κυρίως τις εικόνες από την Αγ. Πολυκάρπου, τον δρόμο του καταυλισμού. Ένας μάλλον δύσβατος δρόμος με κακή ασφαλτόστρωση. Τον χειμώνα η βροχή σχηματίζει λιμνώδεις λακκούβες και λάσπες, το καλοκαίρι η σκόνη σηκώνεται σε σύννεφα με το πέρασμα των φορτηγών.

Δεξιά κι αριστερά, βουνά από σκουπίδια και μπάζα, εργοτάξια, εγκαταλειμμένες βιοτεχνίες, συνεργεία, αποθήκες πάσης φύσεως ανακυκλούμενων αντικειμένων, και κυρίως μεταφορικές εταιρείες. Για την ακρίβεια, χώροι στάθμευσης μεταφορικών οχημάτων.

Διασχίζοντας τον δρόμο αυτό και συναντώντας τους "κατοίκους" του Ελαιώνα καθημερινά τον τελευταίο χρόνο, ένας  συνειρμός αναδύεται, γίνεται προφανής και αποκτά μια δόση πικρής ειρωνείας: "ο καταυλισμός ως ένας επεκτεινόμενος χώρος παρατεταμένης στάθμευσης μετακινούμενων (;) πληθυσμών".

Η καθημερινότητα των ανθρώπων

Γνωρίζουμε όλοι ότι ο χρόνος παραμονής στις δομές φιλοξενίας των προσφύγων έχει επιμηκυνθεί δραματικά. Μπαίνοντας κανείς στη δομή απέξω και ζώντας λίγες ώρες μέσα σε αυτόν, διαπιστώνει ότι οι άνθρωποι εκεί: κοιμούνται (πολύ ή ελάχιστα), ξυπνάνε (μάλλον αργά), έχουν -παρά τον κανονισμό- αρχίσει να μαγειρεύουν  οι ίδιοι τα γεύματα τους, στήνονται στην ουρά των αποθηκών για ρούχα και απορρυπαντικά, κάποιοι έχουν ακόμα το κουράγιο να πλένουν τα σπίτια τους και να απλώνουν τη μπουγάδα τους σε σκοινιά κρεμασμένα όπως-όπως έξω από τα κοντέινερς.

Μαλώνουν και θυμώνουν, γελάνε κάποιες φορές και συνομιλούν καθισμένοι έξω από τους οικίσκους ή βγαίνουν τη βόλτα τους πάνω-κάτω, κάνουν φιλίες και κλίκες. Στήνουν 'μαχαλάδες' που κουτσομπολεύουν τους υπόλοιπους, κάθονται οκλαδόν και παίζουν χαρτιά ή ακούνε μουσική από τα κινητά, στήνονται έξω από το ιατρείο και την κοινωνική υπηρεσία. Κάποιες φορές (παλιότερα πιο συχνά) οι πόρτες είναι ανοικτές κι απέξω βλέπεις τις στοίβες των παπουτσιών τους, πεταμένες όπως-όπως.

Τα παιδιά (τα μικρότερα σε ηλικία) συχνά παίζουν με τα κινητά των γονιών τους ή φτιάχνουν ομάδες, κάνουν φασαρία, γελώντας ή κλαίγοντας, μασάνε κάτι κρουασάν και παίζουν με ό,τι βρουν, τρέχοντας, ας πούμε, με κάτι ξεχαρβαλωμένα πατίνια ή κάνοντας ποδήλατο ή φωνάζοντας και μαλώνοντας το ένα με το άλλο.

Είναι παιδιά που τρέχουν πάνω σου όταν σε βλέπουν κι όλο κάτι σου ζητούν ή σε πιάνουν αγκαλιά και δε σε αφήνουν με τίποτα, μιλώντας σου ως εάν να καταλαβαίνεις τη γλώσσα τους ή λέγοντας με περηφάνια κάτι σκόρπιες ελληνικές λέξεις που μαθαίνουν στο σχολείο.

Όλοι, παιδιά και ενήλικες, επιδιώκουν την παρέα, σε χαιρετούν σκύβοντας πλαγίως το κεφάλι και κοιτώντας σε στα μάτια λέγοντας σπαστά "καλημέρα" και ακούγοντας από τη μεριά μας τον αντίστοιχο χαιρετισμό σε σπαστά φαρσί ή αραβικά. Με δυο λόγια, βλέπεις τους ανθρώπους που παλεύουν να αποκαταστήσουν μια κανονικότητα στη ζωή τους. Τους τελευταίους μήνες,  η καθημερινή μετακίνηση των παιδιών στο σχολείο και των ενηλίκων στις εξωτερικές δομές παροχής ιατρικών ή/και νομικών υπηρεσιών και στην αγορά για τρόφιμα και άλλα αναγκαία μοιάζει να υπηρετεί αυτήν τους την ανάγκη για 'κανονικότητα'.

 

Elaiwnas142549-smΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΜΠΑΛΤΑΣ ΚΩΣΤΑΣ - www.intimenews.gr

Οι φωνές των ανθρώπων

Οι παραπάνω εικόνες είναι ενδεικτικές και ίσως όχι πλήρως αντιπροσωπευτικές. Είναι ωστόσο απαραίτητες. Είναι απαραίτητο να ανά-διατυπώνουμε το 'προφανές' αν σκοπεύουμε να δούμε τους φιλοξενούμενους και ωφελούμενους (πρόσφυγες ή μετανάστες;) ως ανθρώπους υπαρκτούς ανάμεσά μας, ίδιους και διαφορετικούς, με σάρκα και οστά, με μυρωδιές και ομιλίες. Είναι απαραίτητο αν δε θέλουμε να τους εγκιβωτίσουμε σε μια 'κατηγορία'  που συχνότατα χρησιμοποιείται ως "πεδίον δόξης λαμπρό" στον διαμεσολαβημένο πολιτικό λόγο, στον λόγο των κοινωνικών επιστημόνων, στον λόγο των μαζικών μέσων ενημέρωσης.

Οι άνθρωποι, επομένως, που συναντάμε στην ιδιαίτερη συνθήκη παραμονής τους:

    - Δε μένουν στο πουθενά, παρόλο που ο καταυλισμός βιώνεται συχνά ως το δικό τους πουθενά. Εγκλωβισμένοι σε ένα συναισθηματικά ατέρμονο παρόν που τους καλεί να γίνουν μάστορες στην "υπομονή" και στο ρήμα "περιμένω", ενώ ταυτόχρονα τους προτρέπει με σοφία να μην κοιτάζουν πίσω στο παρελθόν, να αφήνουν κλεισμένο στη βαλίτσα για πιο μετά τον πόνο που έφεραν (για όταν θα φτάσουν στο σπίτι) να αντιμετωπίζουν το σύμπτωμα κι όχι την αιτία. Πολλές φορές ανενημέρωτοι και πάντα ανασφαλείς αναφορικά με το μέλλον. Το μέλλον είναι εκεί, μέσα τους μάλλον παρά μπροστά τους. Αλλά με έναν όρο: προς το παρόν θα το ονειρεύονται. Δε θα το σχεδιάζουν. Το παρόν στον καταυλισμό γίνεται αποτυχημένη πρόβα ή ευκαιρία για ανασκούμπωμα και γέννα:

Σεντιγρέ (Αφγανιστάν): "Όσο είμαστε εδώ ετοιμάζουμε τα παιδιά μας, τα μαθαίνουμε να έχουν αξίες...να περιμένουν τη σειρά τους στην ουρά, να μη μπλέκουν σε ξυλοδαρμούς με τα υπόλοιπα παιδιά, να είναι δίκαια, να έχουν φίλους και να τους βοηθούν. Όμως, αυτά όλα...οι αξίες που τα μαθαίνουμε για να ζήσουν στην Ευρώπη και που μου λέτε ότι είναι η δύναμή μας, δεν είναι. Είναι η αδυναμία μας εδώ στον καταυλισμό. Γιατί τα παιδιά τα υπόλοιπα κάνουν άλλα πράγματα. Και τα παιδιά γυρίζουν από το σχολείο θυμωμένα και μας λένε ότι τους τα λέμε λάθος..." 

Ακέλα (Αφγανιστάν) στην προτροπή μας να βρει κάτι που της δίνει χαρά εδώ: "...που δε θέλω να γυρίσω πίσω στο Αφγανιστάν. Που θέλω να φύγω από εδώ..."

Αμάρ (Συρία), ένα από τα μέλη της υποστηρικτικής ομάδας αραβόφωνων γυναικών λίγες μέρες πριν φύγει για Γερμανία: "Ήταν θέλημα Θεού να μείνω στην Ελλάδα. Εννιά μήνες. Σα να γέννησα ένα μωρό. Τον εαυτό μου. Η ομάδα μάς έμαθε τον εαυτό μας. Έμαθα να μαθαίνω από τα μαύρα..."  

Και μια σκηνή από τη συνάντηση μιας γυναικείας ομάδας στο 'εδώ και τώρα' του καταυλισμού: οκτώ γυναίκες από τη Συρία, εγώ και η αραβόφωνη πολιτισμική διαμεσολαβήτρια /διερμηνέας. Καθόμαστε στο πάτωμα. Δυο από τις γυναίκες θηλάζουν τα παιδιά τους. Γελάνε μεγαλόφωνα κι αστειεύονται μεταξύ τους σαν έφηβες. Λίγο μετά κάποιες θα βάλουν τα κλάματα για τον άντρα τους στη Γερμανία, τον άντρα τους εδώ που δεν τους δείχνει καθόλου τρυφερότητα, τα δυο παιδιά που σκοτώθηκαν στην πατρίδα, τον αδελφό που είναι φυλακισμένος εκεί. Η γυναίκα που μας φιλοξενεί στο σπίτι της έχει ετοιμάσει τσάι για το τέλος. Είσαστε η οικογένειά μου εδώ, λέει. Μας σερβίρει σε γυάλινο φλιτζάνι (που αγόρασε από το παζάρι) και μια άλλη λέει γελώντας πειρακτικά ότι την άλλη φορά "θέλουμε και σοκολάτες"...

Elaiwnas 0002-smΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΜΠΑΜΠΟΥΚΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ - www.intimenews.gr

(Οι άνθρωποι) Δεν έρχονται από το πουθενά.

Αμπντούλ (Αφγανιστάν): "Ξυπνάω στον πόλεμο κάθε μέρα...δε θυμάμαι πώς να μιλάω με τους άλλους, μόνο τσακώνομαι. Στον πόλεμο εκτελείς εντολές, σε μαθαίνουν στη βία. Και μυρίζω ακόμα το αίμα. Έχεις μυρίσει ποτέ αίμα;"

Ακέλα (Αφγανιστάν): "Ήμουν, ξέρεις, καλή μαθήτρια. Πολύ καλή στα Μαθηματικά...Στο Ιράν δε μπορούσα να σπουδάσω"

Ραζίε (Αφγανιστάν): "Είναι σαν ένα σχοινί τυλιγμένο γύρω μου, με έχει δέσει και το έχω συνηθίσει. Μια λίστα με όσα δεν καταφέρνω...Από μικρή μου το λέγανε και τώρα είναι σαν ένας άνθρωπος που μου το λέει μέσα μου. Οχτώ άτομα στην οικογένεια μεγαλώναμε χωρίς λόγο, παντρευόμασταν, ζούσαμε χωρίς επιλογή. Δεν έχω τη δύναμη να αυτοκτονήσω. Δεν έχω τη δύναμη να μη θέλω τη ζωή..." 

Μπατούλ (Συρία): "Απορώ πώς τα καταφέραμε. Χωρίς νερό και χωρίς γάλα στον δρόμο. Πλήρωσα για να μου κουβαλάνε το μωρό...Πετάξαμε τα πράγματα μας στη θάλασσα για να μη μπατάρει η βάρκα. Τρία παιδιά πνίγηκαν...Απορώ πώς τα καταφέραμε. Θέλω να νιώσω αδύναμη εδώ, να κλαίω για κάτι ασήμαντο, να μην παίρνω αποφάσεις, να μην υπολογίζω τους άλλους. Η κόρη μου εδώ κατουριέται πάνω της. 'Αυτό είναι το νερό της θάλασσας, μαμά' μου λέει, όταν τη μαλώνω..."

(Οι άνθρωποι) Δεν ονειρεύονται, ούτε σκοπεύουν να πάνε στο πουθενά

Σεντιγρέ (Αφγανιστάν): "Θέλω ένα σπίτι. Με ρεύμα και νερό. Σε μια χώρα με μέλλον για τα παιδιά μου, με ίσα δικαιώματα, σε έναν χώρο που να τα σέβονται. Πλήρωσα διακινητή. Θα στείλω τον γιο μου έξω...Είναι μάλλον κακό αυτό, κάποιοι τρελάθηκαν, αλλά δεν έχουμε άλλη επιλογή..."

Αμάρ (Συρία): "Στη Γερμανία θα βάλω όρια. Ή θα είμαστε ειλικρινείς ή θα το λήξουμε. Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ο γιος μου. Δυο χρόνια δεν έχει δει τον πατέρα του. Θα είναι έκπληξη. Όλα έχουν αλλάξει: το σώμα μου, το συναίσθημα, η ζωή. Στην αρχή θα είμαστε σαν ξένοι ".

 

Η κοινότητα

Οι άνθρωποι που συναντάμε στον Ελαιώνα δεν είναι ξένοι. Είναι η κοινότητα και όχι η διαφορά μεταξύ μας που τους κάνει να χτυπούν την πόρτα μας. Ο πόνος τους δεν είναι απαραιτήτως σύμπτωμα, ούτε κάποια μολυσματική ασθένεια, ούτε κάτι έξω από εμάς. Έχουμε την αίσθηση ότι έρχονται να μας τα πουν όχι γιατί θέλουν από εμάς λύση. Το ξέρουν ότι απαντήσεις δεν έχουμε. Ούτε και λύσεις. Σε αυτό το δίπολο δύναμης - αδυναμίας έχουμε, επομένως, και οι δύο μεριές γενναίο μερίδιο. Η δύναμή τους είναι ίσως η απόφαση τους να μας τα πουν. Να κάτσουν στην καρέκλα και για μια ώρα περίπου να διεκδικήσουν το δικαίωμα που έχουν να μιλούν ως υποκείμενα με όνομα και επίθετο (δίπλα στον αριθμό του οικίσκου τους και στη χώρα προέλευσής τους) με παρελθόν, παρόν και μέλλον.

Η ουσιαστικότερη μορφή απόκρισης σε όσα ακούμε από αυτούς είναι να είμαστε μαζί τους, συντονισμένοι στη συναισθηματική τους αφήγηση. Το να μην αισθάνονται "ανεπιθύμητοι" για όση ώρα συνομιλούμε σε αυτό το ιδιαίτερο 'συνομιλητικό' τρίγωνο διερμηνέα-επαγγελματία-ωφελούμενου που σχηματίζουμε είναι, ελπίζουμε, μια μορφή ενδυνάμωσης, μια μορφή εμβολίου ενάντια στην ταυτότητα του "ανεπιθύμητου" που φέρουν οι ίδιοι και που πιθανότατα κληροδοτούν ασυνείδητα στις επόμενες γενιές τους. Το να μας τιμούν με τις αφηγήσεις τους είναι, ελπίζουμε, μια μορφή ενδυνάμωσης που οφείλουμε να κληροδοτήσουμε με τη σειρά μας στις δικές μας γενιές.  

 

Ο δρόμος προς έναν διαρκώς μετακινούμενο Παράδεισο:

"Καθώς επέστρεφε..., είδε μια ομάδα από κοριτσάκια που έπαιζαν, κάνοντας μερικές φιγούρες και σειρές που σχηματίζονταν και στη συνέχεια διαλύονταν. Στάθηκε και τις παρατήρησε. Έπαιζαν τον Παράδεισο, εκείνο το παιχνίδι που, σύμφωνα με τη μητέρα σου, είχες παίξει κι εσύ ...με τις μικρές σου φίλες από τη γειτονιά...Το θυμάσαι, Φλορίτα; "Εδώ είναι ο Παράδεισος;" "Όχι, δεσποινίς μου, στην άλλη γωνία". Κι ενόσω το κοριτσάκι ρωτούσε από γωνία σε γωνία για τον Παράδεισο που όλο ξεγλιστρούσε, οι υπόλοιπες διασκέδαζαν αλλάζοντας θέση πίσω από την πλάτη της... Τούτο το παιχνίδι που το θεωρούσες γαλλικό, τελικά ήταν επίσης και περουβιάνικο. Που είναι το παράξενο, όμως; Μήπως δεν ήταν μια οικουμενική προσδοκία το να φτάσει κανείς στον Παράδεισο;" (Μ. Β. Λιόσα, "Ο παράδεισος στην άλλη γωνία")

 

Προσθήκη νέου σχολίου


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση

goneis-Apla-omades-236x236

banner elniplex 236x236

SmileoftheChild 250x250

Πιο δημοφιλή

Γιατί έχεις γάλα!


Είμαστε θηλαστικά! Οι νέες μητέρες έχουν πάντα αρκετ...

Δυσκολία στην ανάγνωση ή δυσαναγνωσία;


Πότε η δυσκολία στην ανάγνωση είναι ένα φυσικό στάδι...

Εκδρομή στο δάσος της Μόλας, στην Πάρνηθα


Εδώ και μερικά χρόνια οργανώνουμε τουλάχιστον μια φο...

Επιβαλλόμενες οδηγίες βρεφικής κακοποίησης


Ο Παιδίατρος Στέλιος Παπαβέντσης περιγράφει μια τυπι...